Portal lska Cieszyskiego OX.PL
sylwester 2013
szukaj w portalu szukaj w google

WALENTY KRZĄSZCZ (1886-1959)

WALENTY KRZĄSZCZ (1886-1959)

W 1986 r. minęła 100 rocznica urodzin pisa­rza śląskiego Walentego Krząszcza, autora felie­tonów, gawęd, opowiadań, powieści i sztuk sce­nicznych, który podobnie jak Gustaw Morcinek, Zofia Kossak i Maria Wardas związany był z re­gionem Skoczowa.

Urodził się 13.02.1886 r. w Górkach Wiel­kich, do szkoły w Skoczowie uczęszczał w latach

1894-1899, następnie ukończył seminarium nau­czycielskie w Bielsku i od 1905 r. pracował jako nauczyciel w szkołach wiejskich powiatu cieszyń­skiego i bielskiego. Uczył w Rychwaldzie, Pio-secznej k. Jabłonkowa, Błędoyyicach, Kisielowie, Górnej Lesznej, Łączce i Międzyrzeczu. W czasie okupacji przebywał w Górkach Wielkich i Li­powcu, po wyzwoleniu wrócił do Międzyrzecza, gdzie w 1949 r. przeszedł na emeryturę. W śro­dowisku wiejskim cieszył się dużą popularnością, by! świetnym gawędziarzem, człowiekiem towa­rzyskim - wesołym kompanem zapraszanym chętnie na wesela i uroczystości rodzinne, malo­wał olejne obrazy, był lubianym organistą, poszu­kiwanym różdżkarzem, pełnił różne funkcje spo­łeczne, m.in. przez długie lata był sekretarzem gminnym w Międzyrzeczu; po wojnie był jednym z założycieli Stronnictwa Ludowego w powiecie bielskim.

Największe sukcesy osiągnął na polu literatury regionalnej. Stał się niekwestionowanym piewcą ziemi cieszyńskiej, potrafił uchwycić i przedsta­wić najbardziej istotne problemy społeczne i na­rodowe cieszyńskiego środowiska wiejskiego, opi­sał pracę rolnika śląskiego, dawne obyczaje i zwy­czaje, ocalił od zapomnienia stare legendy i poda­nia ludowe. Zadebiutował w 1910 r. opowiada­niem w języku niemieckim, w tym też języku ukazała się jego pierwsza książka — zbiór nowel z życia wsi śląskiej. Znajdował się w tym czasie pod wpływem Józefa Kożdonia — twórcy i przy­wódcy separatystycznego, filoniemieckiego ruchu ,,ślązakowców". W kożdoniowskim „Ślązaku" publikował też swoje pierwsze opowiadania i fe­lietony w języku polskim.

 

W r. 1919 wyzwolił się spod wpływu Kożdo­nia, rozpoczął współpracę z Polskim Komitetem Plebiscytowym i swoje utwory zamieszczał w „Gwiazdce Cieszyńskiej", „Dzienniku Cieszyń­skim", następnie w „Zaraniu Śląskim", „Gościu Niedzielnym".

 

Obok licznych publikacji w miejscowej prasie i kalendarzach istotną część twórczości literackiej W. Krząszcza stanowią wydania książkowe jego powieści, z których zasłużonym powodzeniem cie­szą się do dziś dnia autobiograficzne powieści „W złotym Cieszynie" i „Przed maturą". Na uwagę zasługują też sztuki sceniczne, chętnie gry­wane przez do niedawna liczne w Cieszyńskiem zespoły teatru amatorskiego.

 

Walenty Krząszcz zmarł 4.04. 1959 r. w Biel­sku-Białej. Nie opublikowane dotąd utwory, m.in. pamiętnik „Księga życia", czeka jeszcze na swego wydawcę. Krząszcz zyskał trwałe miejsce w regio­nalnej literaturze Śląska Cieszyńskiego, wiernych czytelników oraz uznanie swych zasług przez zna­nych i kompetentnych krytyków i historyków li­teratury. Pisali o nim m.in.: Z. Obrzud, A. Je-sionowski, Z. Hierowski, M. Wardas, E. Rosner.

 

Pierwszą pełną bibliografię prac pisarza ogło­sił w „Zaraniu Śląskim" (z. 2 z 1959 r.) Ludwik Brożek. Obecnie publikujemy nową, uzupełnioną bibliografię opracowaną przez Jana Brodę.

 

JAN BRODA

BIBLIOGRAFIA PISM WALENTEGO KRZĄSZCZA

 

Sygnatury prac: Walenty Krząszcz, W. Krz., Walenty z Witalusza bądź bezimiennie.

Skróty czasopism, w których częściej pojawiały się jego prace: „Głos Ludu" (Cz. Cieszyn) — GL, „Głos Ziemi Cieszyńskiej" — GZC, „Gość Niedzielny" — GN, „Gwiazdka Cieszyńska" — GC, „Ślązak" — Sl.

 

I. Artykuły prasowe

1. Der Waldbrand — „Feuerwehr Signale" 1910,-s. 5—7.

2. Opowiadania z życia ludu śląskiego: Wie­czory zimowe u starego Pawła — Śl. 1910, nr 46, 47, 49, 51—52, 1911, nr 2—4.

3. Stary Chujeba opowiado jako sie oduczył procesować — Śl. 1911, nr 5, 6, 8.

4. Niespolegliwi sąsiedzi — Sl. 1911, nr II, 12, 14.

5. Dziwne przygody Skrzyżule — Sl. 1911, nr 14—16.

6. Krżl Mikołaj z Czarnogóry a Warcynga z Wilamowic — Sl. 1913, nr 21.

7. Jak to dwaj honorni sąsiedzi sobie doku­czali — Śl. 1913, nr 25.

8. Jak sie to stary Kubala na wymowie mie-woł — Sl. 1913, nr 32.

9. Jak Warcynga zwóli Stapińskiego krowę ukrod — Sl. 1914, nr 6.

10. Jak Kłaptocz gruszek wachowoł — Sl. 1914, nr 31.

11. Miłość wśród mogił — „Śląski Kalendarz Ludowy" 1914, s. 85—90.

12. Adwent — GC 1917. nr 96.

13. Jak żyt i umieroł Filip Skuta — „Głos Ludu Śląskiego" 1918, nr 40—41.

14. Syn marnotrawny — GC 1918. nr 36.

15. Pod jaworem — GC 1918, nr 45, „Po­wieściowy Kalendarz Ludowy" 1919 s. 84—89.

16. Czarownica — GC 1918. nr 57.

17. Leśniczówka — „Kalendarz Przyjaciół Pol­skiego Żołnierza" 1919, s. 38—41.

18. O zapadniętym kościele na Buczu — GC 1919, nr 36.

19. Rocznice — GC 1919, nr 79.

20. Dzień zaduszny — GC 1919, nr 87.

21. Co mi roz starzyk o tvch głodnych rokach wykłodali — GC 1919, nr 100, 101. 103. ..Ka­lendarz Dziedzictwa" 1920, s. 37-48.

22. Kasia, siostra rozbójnika — (powieść lu­dowa) GC 1920, nr 3r-21.

23. Odpust — (wyjątek z „Cieszyńsko-śląskiej wsi") GC 1920, nr 81—82.

24. Wesele — (wyjątek z „Cieszyńsko-śląskiej wsi") — GC 1920, nr 83-84.

25. Pierwszy raz w kopalni węgla — „Dzien­nik Cieszyński" 1920 nr 14.

26. Jutrznja — GC 1920, nr 221.

27. Jak to dawniej do „asentu" chodzili — GC 1921, nr 39.

28. Jak to raz nawet czterej Trzej Królowie po świecie chodzili — GC 1922, nr 71, 73, GC 1928, nr 2.

29. Emeryt — „Dziennik Cieszyński 1923, nr 18—27, 29.

30. Wymownica — (obrazek z życia ludu ślą­skiego) — „Glosy znad Odry" 1923, nr 3—4, „Kalendarz Dziedzictwa" 1920, s. 37-48.

31. Dziwny gość — GC 1923, nr 50, 52, 54, 56, 58.

32. Antychryst — GC 1925, nr 12, 16, „Ka­lendarz Królowej Apostołów (Wadowice) 1927, s. 189—194.

33. Jakeśmy to w śmiergust z zielonym goicz-kiem chodzili' — GC 1925, nr 29.

34. Pan Schulrat (wspomnienia z lat dziecin­nych) — „Polonia" 1925, nr 127, GL 1955, nr 157.

35. O złotych skarbach na Witaluszu — „Ka­lendarz Związku Śląskich Katolików" 1926, s. 61.

36. Jak to Pomperla pierwszy raz w sądzie świadczył — „Przyjaciel Rodziny" (dodatek „Polonii") 1926, nr 14—15.

37. Jak to w noc sylwestrową gościł duch w gospodzie Wajnera — GC 1926, nr 1.

38. Jak sie gwoli „facek" procesowali — GC 1926, nr 11.

39. U sekretarza gminnego — GC 1926, nr 70.

40. Wigilia wśród zamieci i pożogi — GC 1926, nr 101.

41 Nocturno — „Wielki Kalendarz Ilustro­wany Polonii" 1927, s. 259—262, GC 1928, nr 85—86.

42 Jakeśmy to do Ameryki uciekali — GC 1927, nr 83, 85, 87, 89, 91.

43. Historia gminy Międzyrzecze — GC 1928, nr 28.

44. Jaki to kłopot miała Joanka Strządałowa z Jurą i Jónkiem — GC 1928, nr 35.

45. Jak to gości w gospodzie pod Słupkiem zaskoczyła wiadomość o zmartwychwstałej Polsce — GC 1928, nr 84.

46. Pod krzyżem na Wrożnej — GC 1928, nr 96, 98.

47. Jak to nieboszczykowi Smolikowi trzy razy grób kopano — GN 1928, nr 44—45.

48. U sekretarza gminnego — „Nasz Kraj" 1928 nr 45.

50. Lipa na górce — GN 1929, nr 2—3.

51. Jak to Antek z Marysią dwa razy do ślubu jechali — GN 1929, nr 7—8.

52. Mater Dolorosa — GN 1929, nr 13.

53. Chrześniaki — GN 1929, nr 50—52.

54. Jak to w pewnej gminie straż pożarną za­kładali — „Wiadomości Związkowe Cieszyńskie­go Związku Pożarniczego" 1929, nr.7.

55. Czerwona noc — GC 1929, nr 30, 34.

56. Noc wigilijna (wspomnienie z lat dziecię­cych — „Gwiazdka Śląska" 1930, nr 3.

57. Nad przepaścią — „Młodzież katolicka" (GN) 1930, nr 10. 12, 14, 19, 21—23.

58. Jak to stary gorol Bortliczek o rentę in­walidzka się ubiegał — „Prawo Ludu" 1930, ni 5—6.

59. Dwo kamracio — „Kalendarz Śląski (Pra­wa Ludu)" 1931, s. 61—64.

60. Ofiary wojny — GC 1930, nr 5.

61. Noc sylwestrowa — „Nasz Kraj" 1931, nr 1.

62. Goiczek zielony pięknie ustrojony — „Nasz Kraj" 1931, nr 14, „Gwiazdka Śląska" 1931, nr 17, „Kronika'Beskidzka" 1957, nr 16 GL 1957, nr 54.

63. Cmentarz w uroczym maju — „Gwiazdka Śląska" 1931, nr 24—25.

64. Inwalida Kubaczka — „Prawo Ludu" 1931, nr 42.

65. Rekwizycja szperek — (opowieść z czasów wojennych) — „Zaranie Śląskie 1931, s. 196— 200. „Ogniwo" 1936. nr 20—21, GL 1953. nr 153—154. „Kalendarz Cieszyński" 1956. s. 190 —192.

66. Wigilia samotnika — GC 1931. nr 98.

67. Jak to stary Kidoń i Maryna Pinkaska pierwszy raz pociągiem jechali — „Kalendarz Śląski" 1932, s. 56—62.

68. Wigilia Hanuli — GC 1934, nr 100.

69. Kaszperlików krzyż — „Polska Zachodnia" 1934, nr 184—186.

70. Bajtków synek — GN 1934. nr 13.

71. Wspomnienia wigilijne — GC 1936, nr 100.

72. Pan starosta w Trompetowie — „Zaranie Śląskie" 1937, s. 109—110.

73. Wojna (urywek z powieści: „Byłem na wojnie") — GC 1938, nr 13—72.

74. Sielanka — GC 1939, nr 56—58.

75. Z dawnych czasów — GC 1939, nr 60— 61.

76. Na warcie — GZC 1955. nr 1.

77. Nieporozumienie — GZC 1955, nr 5.

78. Młoda żona i stary mąż — GZC 1966, nr 6—7.

79. Halapacz i Halapaczka — sztuka w 3 ak­tach — „Praca Świetlicowa" (Warszawa) 1956, nr 12.

80. W skoczowskim „Amtskomisariacie" — GZC 1956, nr 6.

81. Kłopoty małych dryblasów — GL 1956, nr 47.

82. Jak to Huleba i jego żona pierwszy raz po­ciągiem jechali — „Kronika Beskidzka" 1956, nr 3, GL 1957, nr 48.

83. Baczność! Wścieklizna! GZC 1957, nr 7.

84. Odpowiedź c.k. starostwa w Cieszynie na doniesienie urzędu gminnego w L. w sprawie wściekłego psa Haltapujtki — GZC 1957, nr 9.

85. Siedem dobrych uczynków zakochanych stu­dentów — GZC 1957, nr' 16.

86. Wizytacja szkolna — „Kronika Beskidz­ka" 1958, nr 7—8, „Kalendarz Beskidzki" 1960, s. 150—152.

87. Kłopoty z rentą — „Kalendarz Śląski" (Pax) 1959, s. 173—175.

88. O sobie samym — „Kalendarz Zwrotu" (Cz. Cieszyn) 1960, s. 99—102.

89. Wilki w Brennej — „Kalendarz Śląski (Ostrawa) 1961, s. 142—147.

90. Starosta i wól — GZC 1961, nr 51.

91. C.k. pobór — GZC 1963, nr 42.

92. Ucieczka do Ameryki — GZC 1965, nr 22.

93. Trzy lata — trzy posady — „Kalendarz Śląski" (Ostrawa) 1966, s. 48—51.

94. Jak sąsiad Staś wygorzot — GZC 1965. nr 15, „Podbeskidzie" 1979.

95. Stary Borkala w urzędzie gminnym —? GZC 1973, nr 19.

96. Jakośmy to w śmiergust z „zielonym goicz-kiem" chodzili — GZC 1974, nr 15.

97. Pierwszy raz na odpuście — „Kalendarz Śląski" (Ostrawa) 1975, s. 141—143, „Podbe­skidzie" 1979.

 

II. Wydania książkowe:

 

1. Ostschlesische Dorfgeschichten — (Teschen 1912), s. 83.

2. Z cieszyńsko-śląskiej wsi (powieść chłopska) — Cieszyn 1919, s. 92.

3. Poslóchejcie ludkowie, CO mówi jeden sie-dlok od Jasienicy o Polokach i Czechach (bro­szura plebiscytowa) (Cieszyn 1919) s. 16.

4. Szkota na pustkowiu (powieść ze Śląska Cieszyńskiego) — Cieszyn 1920 s. 124 (druko­wana w odcinkach w GC 1920, nr 49—80).

5. Sfałszowany testament (powieść z życia lu­du cieszyńsko-śląskiego) — Cieszyn 1920, s. 110) drukowana w odcinkach w GC 1920, nr 139— 173.

6. Janek (powieść z czasów przełomowych na Śląsku Cieszyńskim) — Cieszyn 1921, s. 144 (drukowana w odcinkach w GC 1921. nr 57--91).

7. Mamidło cygańskie (powieść spod Beski­du Cieszyńskiego) — Mikołów (1922), s. 107.

8. Zdrajca powstańców (powieść śląska) — Mikołów (1924), s. 160.

9. Z górnośląskiej wsi — Cieszyn 1932. s. 130 (druk w „Naszym Kraju" 1931, nr 36—52 i 1932 do nr 43).

10. Ludek spod Witalusza I—II, Cieszyn 1932, s. 96 + 80 (16 opowiadań).

11. W złotym Cieszynie — Cieszyn 1933. s. 116.

12. Wesele cieszyńskie (sztuka regionalna \% 4 aktach) — Cieszyn 1933, s. 67.

13. Przed maturą — Cieszyn 1934, s. 112.


III. W rękopisie (maszynopisy):

 

1. Raubczycy spod Czantorii — utwór scen. w 4 aktach (1922).

2. Ofiary wojny — dramat w 4 aktach (1930).

3. Kłusownicy — utwór sceniczny w 4 aktach (b.r.).

4. Rekrut i generał — komedia w 1 akcie (b.r.).

5. Kronika szkoły w Międzyrzeczu (1939).

6. Pan rządca w kłopotach — sztuka ludowa w 4 aktach (b.r.).

7. Nauczyciel Lebiedzik — powieść (1950).

8. Księga życia — pamiętnik (1956).