Portal lska Cieszyskiego OX.PL
sylwester 2013
szukaj w portalu szukaj w google

Urzędnicy książęcy

Wacław Gojniaczek
Urzędnicy książęcy w Skoczowie do połowy XVII w.

Region skoczowsko-strumieński stanowił bardzo ważne miejsce w systemie gospodar­czym Komory (domeny) książąt cieszyńskich. W XVI w. przyjęło się nazywać go pańs­twem skoczowsko-strumieńskim. Znaczną część jego terytorium pokrywały lasy w górach, w Brennej i Górkach Małych oraz w rejonie powstających około połowy XVII w. wiosek Chybie i Mnich. Państwo to, o powierzchni 182 km2, składało się z dwóch miast: Skoczo­wa i Strumienia oraz jedenastu wsi. Klucz ten nie tworzył zwartego obszaru. Składał się z trzech części. Pierwsza, obejmowała Strumień i okoliczne wioski, druga Skoczów z przyległymi wioskami, a trzecia Brenna, Lipowiec i Górki Małe.


W skoczowskim zamku rezydował przedstawiciel książęcej administracji, który zarzą­dzał tymi dobrami. Na przestrzeni kilku wieków różnie się nazywał: starosta skoczowski urzędnik "na Skoczowie", hetman państwa skoczowsko-strumieńskiego. Najstarszym zna­nym urzędnikiem książęcym był w 1424 r. Hanke Puczhala. Znamy jeszcze z 1496 r Piotra Osińskiego z Żytnej. Brak jest źródeł, które mogłyby powiększyć listę urzędników skoczowskich z XV w. Zachowane archiwalia pozwalają na zachowanie w miarę pełnego spisu od połowy XVI w. Wszyscy urzędnicy książęcy, zarządzający państwem skoczowsko-strumieńskim, mieli szlachecki rodowód. Byli to Jan i Piotr Bielscy z Bielej, Wawrzyniec Halcznowski z Halcznowa, Jan Lehn z Berultowa i Bartłomiej Jaworski z Jaworza. Wśród ich podwładnych byli burgrabiowie, zarządcy, którzy kierowali gospodarką domeny.


Do obowiązków starosty skoczowskiego należało nadzorowanie prac na polach książę­cych, pobieranie podatków w pieniądzu i naturze od kameralnych poddanych w miastach i wsiach, kierowanie całością prac poddanych w majątkach książęcych oraz powiększanie obszaru ziemi przez wycinkę lasów i osadzanie na tych terenach nowych osadników.


W kancelarii na zamku skoczowskim odnotowywano wszelkie zmiany własności majątku poddanych tj. sprzedaż ziemi, podział spadku po zmarłych poddanych, ich testament) i sprawy sierot. Personel kancelarii prowadził księgi gruntowe poszczególnych wiosek. Do dzisiejszych czasów zachowała się seria ksiąg założonych w 1645 r. dla wszystkich wiosek wchodzących w skład państwa.


W I połowie XVII w., w skład klucza skoczowsko-strumieńskiego obok miast Skoczowa i Strumienia wchodziły następujące wioski:Kiczyce, Kowale, Wiślica, Wieszczęta, Łazy. Górki Małe, Brenna, Lipowiec, Zabłocie, Zarzecze i Zbytków.


Skoczów był własnością książąt cieszyńskich od początku istnienia księstwa (tj. od 1290 r.). Z kolei Strumień w XV w. był własnością szlachecką. W 1483 r. - wieś ta została podniesiona do rangi miasta. Właścicielem Strumienia był wówczas Mikołaj Brodeck: z Brodku. Po jego śmierci, spadkobiercy odstąpili w 1528 r. Strumień księciu cieszyńskie­mu Kazimierzowi.


Polityka finansowa księcia cieszyńskiego Wacława III Adama, i jego syna Fryderyka
 Kazimierza spowodowała znaczne zadłużenie księstwa. Po śmierci syna, książę Wacław dla zaspokojenia żądań dłużników zmuszony był wydzielić z obszaru księstwa znaczne tereny na sprzedaż. Obok Bielska, Frysztatu i Frydku, sprzedany został także Skoczów z okolicznymi miejscowościami. Od 1573 r. te ostatnie przeszły na własność szlacheckiej rodziny Logau ze Starej Wsi. Gottard Logau powiększył swe dobra o sąsiadującą z jego majątkiem Brenną. Wieś ta została wydzielona z komory książęcej przez księcia Wacława Adama. który odstąpił ją swojemu zasłużonemu urzędnikowi Wacławowi Wodzie z Kojowic. Nie znamy urzędników Gottarda Logau. W początku lat dziewięćdziesiątych XVI w. dobra te zostały wykupione przez księcia Adama Wacława od Sary z domu Haugwitz, wdowy po Gottardzie i od dwóch jego braci - Mateusza i Jerzego, mułem państwa skoczowsko-strumieńskiego do komory Piastów cieszyńskich przywrócono administrację książęcą na tym obszarze. Pierwszym znanym dziś urzędnikiem mianowanym w 1597 r. burgrabia państwa skoczowsko-strumieńskiego Jan Tilgner. Z tego roku znany jest również urzędnik na Strumieniu, którym był Mikołaj Halcznowski, późniejszy hetman państwa skoczowsko strumieńskiego. Tilgner sac:i ze stanowiska. W 1603 r. burgrabia był Tobiasz Szoland. Długoletnim burgrabia w Skoczowie był Adam Czerny.


Jak już wcześniej wspomniałem, urzędem wyższym w stosunku do burgrabiego był hetman państwa skoczowsko-strumieńskiego. W 1604 r. pojawił się pierwszy hetman na Simoradzu, który był Fryderyk Mleczko z Iłownicy. Nie wiadomo jak długo piastował tę funkcję. Trwało to na pewno kilka lat. W 1606 r. hetmanem był wspomniany wcześniej Mikołaj Halczowski, rezydujący na zaniku skoczowskim do 1615 r.


W 1615 r. książę Adam Wacław, borykający się cały czas z brakiem gotówki, wydzierża­wił państwo skoczowsko-strumieńskie Krzysztofowi Tikowskiemu z Wojsławic na Grabeszycach, na okres czterech lat. Po tym okresie, pierwszym przedstawicielem księcia został Krzysztof Tschammer z Iskrzyczyna, który objął to stanowisko na krótko przed swoją śmiercią.


Wraz z objęciem samodzielnej władzy przez księcia Fryderyka Wilhelma, zostały spisane dwa urbarze komory książęcej. Jeden dla klucza cieszyńskiego oraz drugi dla skoczowsko-strumieńskiego. Urbarz skoczowsko-strumieński został spisany 19 stycznia 1621 r., funk­cję hetmana pełnił wówczas Wilhelm Kelcz z Rymburku. Kolejnym hetmanem był Wacław Skoczowski z Kojkowic, a po nim funkcję tę pełnił Zachariasz Larisch z Lhoty.


W 1653 r. po śmierci księżnej Elżbiety Lukrecji, ostatniej księżnej z rodu Piastów, cały spadek, w tym i księstwo cieszyńskie przeszło w posiadanie Habsburgów. Kluczem skoczowsko-strumieńskim zaczęli zarządzać urzędnicy podlegli Komorze cieszyńskiej.


Wykaz urzędników książęcych w Skoczowie i Strumieniu

Burgrafe zu Skotschau

1424 - Hanke Puczhala starosta skoczowski

Starosta skoczowski

1496 - Piotr Osiński z Żytnej

Urzędnik skoczowski

1550 - Jan Bielski z Biele

1551- Jan Bielski z Biele

1557 - Wawrzyniec Halcznowski z Halcznowa

1559 - Wawrzyniec Halcznowski z Halcznowa

1561- Wawrzyniec Halcznowski z Halcznowa

1563 - Petr Bielski z Biele

1569 - Jan Lenn z Berultowa

1570 (ok.) - Bartłomiej Jaworski 1571- Jan Lenn z Berultowa 1572 - Jan Lehn z Berultowa

Urzędnik na Strumieniu

1597 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

Hetman państwa strumieńskiego i skoczowskiego

1604 - Fryderyk Mleczko z Iłownicy

1606 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1607 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1608 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1609 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1610 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1611- Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1612 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1613 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1614 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1615 - Mikołaj Halcznowski z Halcznowa

1617 - Krzysztof Tschammer z Iskrzyczyna

1621 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1622 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1623 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1624 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1625 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1626 - Wilhelm Kelcz z Rimburka

1626 - Zachariasz Larisch z Lhoty

1629 - Zachariasz Larisch z Lhoty

1629 - Adam Skoczowski z Kojkowic

1630 - Adam Skoczowski z Kojkowic

1633 - Adam Skoczowski z Kojkowic

Burgrabia Skoczowski

1593 - Jan Tilgner

1603 - Tobiasz Szoland

1621 - Adam Czerny  

1623 - Adam Czerny

1626 - Adam Czerny

1627 - Adam Czerny

1630 - Adam Czerny

1665 - zmarł burgrabia Adam Czerny


1665 - Jerzy Ferdynand Rusecki z Eiwani - nowy burgrabia.

 

Kalendarium pochodzi z „Kalendarza Miłośników Skoczowa” 1999, udostępnionego dzięki uprzejmości Towarzystwa Miłośników Skoczowa.